कोभिड–१९ को पीडाले धर्मप्रति विश्वास रातारात नमेटिएला, तर...

N b giri 1 29

ईश्वरको अस्तित्व अस्वीकार गर्ने विश्वका विद्वानहरूको पंतिमा उहाँहरूको महामान्य घोषणालाई मञ्जुर गर्दै म आफ्नो विचार दृढ निश्चयताका साथ यसरी राख्दछुः ‘भगवान, गड, अल्लाह, ईश्वर भन्ने केही छैन ।’

अनि जसले भगवान, गड, अल्लाह तथा ईश्वरको रचना ग¥यो त्यो बेवकुफ हो । अनि जसले ईश्वरको प्रचार प्रसार गर्दछ, त्यो दुष्कर्मी हो । अनि जसले ईश्वरको पूजा अर्चना गर्दछ, त्यो असभ्य हो । अनि ईश्वर मान्ने मानिसहरू खुसामदी चेतनाहीन हुन् ।

कानले सुन्दा यो ‘ईश्वर’ भन्ने वस्तु धेरै नरम, दयालु मानव–जीवनलाई आत्मविभोर गराउने मद्यतगार साधक होला जस्तो आभास हुन्छ । कारण यो ईश्वर भन्ने वस्तु त्यसरी नै हाम्रो मानसिकतामा भरिभराउ छ । तर त्यस्तो केही होईन, यो एउटा मानव निर्मित मानसिक रोग हो, झमेला हो । यो वस्तु मानिसको एकताविरूद्ध क्रियाशील गराईने सनकी तानासाह हो । यसलाई त्यस्तै धुताहा, दुराचारी र तानासाही स्वभावका शोषक वर्गले मन पराउँछन् र लगनशील भएर यसलाई प्रयोगमा ल्याउने गरेका छन् । उनीहरू ‘ईश्वर’ नामद्वारा मानिसमाथि लगाम लगाउन र यसद्वारा आर्जन गरिएका सम्पत्तिले आफु र आफ्ना सेनाको पेट भर्ने कार्य गर्दछन् । ईश्वर मानिसलाई सम्मोहित गर्ने प्रच्छन्न मायाजाल हो । यसबाट मुक्त हुन मानिसमा अदम्य साहस चाहिन्छ ।

भगवान, गड, अल्लाह तथा ईश्वर मान्नेलाई ‘आस्तिक’ भनिन्छ नमान्नेलाई ‘नास्तिक’ भनिन्छ । आस्तिक हुनुमा ज्ञान विवेकको आवश्यकता पर्दैन । तर नास्तिक हुनु सजिलो छैन । कुनै पनि नासमझ मानिस ईश्वर तथा अल्लाहको अस्तित्वलाई स्वीकार गरेर स्वतन्त्र हुन्छ, जसको लागि बुद्धिको जरूरत पर्दैन । परन्तु नास्तिक हुनु तथा ईश्वरको अस्तित्व अस्वीकार गर्नको लागि ‘दृढ़ विश्वास र साहसको’ जरूरत हुन्छ । त्यस्तो योग्यता ती मानिसहरूमा हुन्छ, जसमा प्रखर तर्क–बुद्धि र प्राकृतिक भावना हुन्छ । अतएवः ईश्वर एउटा अन्धविश्वास हो अनि यो ‘अन्धविश्वास’ यस्तो रसायन हो यसले मानिसलाई मूर्ख बनाउनमा काम गर्दछ ।

अब हामी कोरोना महामारीको प्रसंगलाई धर्मसँग जोडेर हेर्ने प्रयास गरौं । कोभिड–१९ को महामारीको प्रभाव सम्पूर्ण विश्वमा फैलिरहेको छ । यसभन्दा पहिला भएको महामारी जस्तो नभई अनौठो प्रकारले मानिसहरू यसको शिकार भएका छन् । धर्मका संगठनहरू जो मानव व्यवहारमा रहेका छन्, उसमाथि सबैभन्दा कडा प्रभाव भएको देखिन्छ । मानिसमा एक यस्तो प्रवृत्ति छ तथा जब संकट आईपर्छ, तब मानिस आफ्नो सुरक्षाका लागि ईश्वरको गुफा खोज्दै जताततै दौडिन्छन् । जसले मानिसको बेचिएको मानसिकतालाई प्रकट गर्दछ । तर मानिसले आजसम्म ईश्वरको गुफाको सुरक्षा कहीँ कतै पनि भेटेका छैनन् ।

कोरोना भाइरस महामारीले धर्मलाई बिभिन्न तरीकाले असर गरेको छ । धर्महरूको सामूहिक पूजासेवा रद्द हुनु, प्रार्थना भवनहरू बन्द हुनुका साथै हर्षोउल्लाहसका साथ मनाइने धार्मिक तीर्थयात्राहरू पनि रद्द भएका छन् । गिर्जाघर, मन्दिर, मस्जिद तथा धार्मिक सभा घरहरूले यस महामारीको बीचमा टेलिभिजनमार्फत आफ्नो प्रार्थनाहरू प्रस्तुत गरे । बदलामा मानिसलाई ढाडस दिन धार्मिक संगठनहरूले माक्स, पञ्जा, भेन्टिलेटरर खाद्यन्न पठाए । धर्मका संगठनहरूले कोभिड–१९ निःशुल्क परीक्षणको प्रस्ताव राखेका छन् । उनीहरूले यस महामारीविरूद्ध लड्न चिकित्सकहरूका लागि प्रार्थना पनि गरे । अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले १ मार्च २०२० को दिन ‘आफ्नो राष्ट्रका जनतालाई चंगाई गर्न हात राख्नुहोस्’ भनी ईश्वरसँग प्रार्थना गर्नुभयो ।

कोभिड–१९ ले किन हजारौं लाखौं मानिसलाई मार्दैछ भन्ने प्रश्नको सबैभन्दा ईमान्दार जवाफ के हो ? किन यस्ता रोगहरूले मानवतालाई तहसनहस गर्दैछ अनि मानिस किन दुःखकष्ट भोगिरहेका छन् ? यी प्रश्नहरूको विषयमा ‘मलाई थाहा छैन’ भन्नु नै सबैभन्दा इमान्दार र सही जवाफ हुनसक्छ । कतिले यस्तो भाईरसले मानिसको जीवनमा अदृश्य रूपमा सकारात्मक योगदान पु¥याउँदछ भनेर पनि सुझाव दिनसक्छ । तर त्यस्तो सुझाव सोही अनुरूपका व्यक्तिलाई ठीक होला जसले केही पनि गुमाएको छैन । तर जसले आफ्नो प्रियजनहरू वा मित्रवरलाई गुमाएको छ, त्यस्ता दुःखीहरूलाई यस्तो सुझाव ठीक नहोला । बिडम्बना, यस्तो अवसरको उपयुक्त फाइदा उठाउन, दुःखकष्टको समयमा पनि धर्मका अनुयायीहरूको पीडितप्रति प्रश्न हुनसक्छः ‘यस्तो दुःखको बखत के तिमी आफुले नचिनेको नबुझेको ईश्वरलाई विश्वास गर्न सक्नुहुन्छ ?’ दुःखको रहष्य उत्तरहीन छ भने त्यस्तो अवस्थामा त्यो पीडित कहाँ जाने त ? तसर्थ धर्मका प्रचारकहरू र पीडितका लागि पनि ईश्वर नै रूचेको र सजिलो विकल्प हुनसक्छ ।

शताब्दीऔंदेखि प्राकृतिक प्रकोपहरू सम्बोधन गर्ने क्रममा धेरैले आ–आफ्ना विचार राखेका छन् । सबैभन्दा साधारण रूपमा ‘दुःखकष्ट भनेको जीवनमा एउटा परीक्षा हो’ भनेर विचार राख्नेहरू धेरै छन् । दुःखकष्टले ईश्वरप्रति हाम्रो विश्वासलाई परीक्षा गर्छ यसले हामी विश्वासीलाई अझ बलियो बनाउँछ भन्छन् धर्मप्रचारकहरू । ‘तपाँईको विश्वासको परीक्षाले धीरज उत्पन्न गराउँछ’ भनी बाईबलमा भनिएको छ । साधारण दुःखहरूले हाम्रो धैर्यताको परीक्षण गर्न सहयोग पु¥याउन सक्ला । तर ठूलाठूला महामारी, मानव अनुभवका सबैभन्दा पीडादायी दुःखहरूले मानिसको धैर्यताको बाँध तोड्नेछ । त्यस्तो अवस्थामा धैर्यता असफल हुनेछ ।

इतिहास याद गराउँदछ, चौधौं शताब्दीमा युरोपबाट फैलिएको बुबोनिक प्लेग वैश्विक महामारीले विश्वमा २० करोडभन्दा बढी मानिसहरूको ज्यान लिएको थियो । जसलाई ‘ब्लैक डेथ’ भनिन्छ । त्यसबखत शुरूवातमा बिभिन्न धर्मगुरूहरूले यो महामारी मानिसहरू ब्यभिचारी भएर पृथ्वीमा पाप गरेका कारणले ईश्वरले सजाय गरेको हो भनेका थिए । उनीहरूले यस प्लेगबाट मुक्त भई बाँच्नका लागि आफ्नो पापको प्रायश्चित गर्नुपर्छ अनि त्यसका लागि ईश्वरमाथि विश्वास गरी प्रार्थना र तपष्या गर्नु भनेका थिए । तर जब यी सबै प्रयासहरूको बाबाजूद प्लेगको हाहाकार रोकिएन । तब मानिसहरू धर्मप्रतिको विश्वासबाट बिस्तारै अलग्गिन थालेका थिए । यद्यपि, ईश्वरप्रतिको प्रेम यथावत् रहेको थियो । बुबोनिक प्लेगले युरोपका धार्मिक सम्प्रदायहरूप्रति क्रोध उत्पन्न गराएको थियो । धर्मको इतिहासमा यूरोपमा यसले सबेभन्दा ठूलो सुधारवादी क्रान्ति ल्याएको थियो ।

पन्ध्रौं शताब्दीमा प्रिन्टिङ प्रेसको अविष्कार भएको थियो । त्यतिबेला त्यो एउटा प्राविधिक विकास मात्र थियो, जसले सामूहिक साक्षरता र धार्मिक गतिलाई तीब्र बनाएको थियो । तर त्यो अविष्कारले जनसाधरणलाई धार्मिक पदानुक्रमका अभिमानी तथा भ्रष्ट व्यक्तिहरूसँग हुने गरेका भेटघाट र अन्तत्र्रिmयालाई अलग्याउन मद्दत पु¥याएको थियो । तदनुरूपः धर्मका संगठनहरू कमजोर भएका थिए । त्यसरी नै कोभिड–१९ ले अब संस्थागत रूपमा रहेको धर्मको अस्तित्वलाई चुनौति दिएको छ । बुबोनिक प्लेग र प्रिन्टिङ प्रेसले युरोपका क्याथोलिक र्चचहरू र अन्य धर्मका संस्थाहरूलाई जसरी प्रभाव पारेको थियो यो कोभिड–१९ र मोबाइल फोनले पनि आजको २१औं शताब्दीमा धर्मका संगठनहरूलाई प्रत्यक्ष असर गर्ने निश्चित देखिन्छ ।

यद्यपि, वर्तमान २०१९–२०२० को कोभिड–१९ महामारीले धर्मलाई कसरी असर गर्नेछ भन्ने एउटा महत्वपूर्ण विषय बनेको छ । के यसले धार्मिकतालाई नयाँ उचाईमा पु¥याउने छ वा यसले बिभिन्न धर्महरूको जगलाई हल्लाउने छ भन्ने गम्भीर छलफलको विषय हाम्रो अघि छ ।
दक्षिण कोरियामा सिन्चेओन्जी धार्मिक समूहबाट कोरोना भाईरस फैलिएको भन्ने आरोप छ । त्यहाँको सरकारको कार्ययोजनालाई समेत यसले असर पारेको छ । चीनको वुहानबाट फैलिएको यो भाईरसबाट जोगिन भ्याटिकन सिटीदेखि इरानसम्मका मक्का–मदिना सबै धार्मिक पूजा स्थलहरू पूर्णरूपमा बन्द गरिएको छ । धार्मिक अधिकारीहरूले पूजा–अर्चना गर्नेहरूलाई उनीहरूको मन्दिर, मस्जिद र गिर्जाघरहरूमा भेला हुनुको साटो आफ्नै घरभित्र बसी टिभी, फेसबुक आदि च्यानलहरूबाट प्रसार भएका धार्मिक समारोहहरू हेर्न र घरमै बसी पूजा–अर्चना गर्न आग्रह गरेका छन् । यस्ता पहलहरूले धर्मका संगठनहरूमाथि कस्तो प्रकारको दीर्घकालीन असर पार्दछ त्यो पनि एउटा अध्ययनको विषय बनेको छ ।

हामीले अनुभव गरेका छौं कि मनुष्य संकटको समय सदैव केही न केही रूपमा सुरक्षा र सहारा चाहन्छ । अनि धर्मगुरूहरूले जहिले पनि यस्तो विषम् परिस्थितिलाई उनीहरूको महत्व र उपस्थिति मानिसलाई महसुस गराउने अवसरको रूपमा रूपान्तरण गर्दछन् । यसपालिको कोभिड–१९ को महामारीले धर्मको भेद खोलेर मानिसलाई धर्मबाट स्वतन्त्र बनाउने हो वा धर्मको कार्यरूपमा परिवर्तन हुने हो हामीले नियाल्नु पर्नेछ । तर जे भए पनि मानिसले दुबैतर्फ जित हासिल गर्ने निश्चित देखिन्छ । कोभिड–१९ को कारण धर्मप्रति मानिसको विश्वास रातारात नमेटिएला । तर धर्मको व्यवसाय र यिनीहरूको प्रभाव पहिलाको जस्तो रहने अवस्था देखिँदैन ।

सबैभन्दा पहिला धर्मका संस्थाप्रतिको विश्वासमा ह्रास आउने छ । सन् १९७० को दशकतिर सार्वजनिक स्थलहरूमा प्रार्थना गरिने प्रवृत्ति स्थायीत्वमा आएको थियो । टेलिभिजनको आगमनले धर्मका अभियानहरूप्रचार–प्रसार गर्न र प्रार्थना सभाहरू उत्कृष्ट बनाउन सजिलो भएको थियो । त्यसबखत धार्मिक अभियानलाई पच्छयाउने मानिसहरूको ठूलो जमात हुन्थ्यो । तर अब कोभिड–१९ महामारीको कारण यो अनुमान लगाउन कठिन हुँदैन कि त्यो जमात घटिसकेको छ ।

धर्मका नेताहरूले सदैव आफ्नो धर्मका समुदायको भावनाको रक्षात्मक वकालत् गरेको पाईन्छ । यसले मानिसहरूको समूहलाई एकआपसमा निस्वार्थ रूपमा मिलेर बसाउनुको साटो आफ्नो धार्मिक रीतिथीतिहरूद्वारा सामुदायिक बन्धनहरू खडा गर्दछ । धार्मिक संस्थाहरू मानिसको विवश अवस्थाको फाइदा उठाउँछन् । कोभिड–१९ ले यसप्रकारका धर्मका संगठनहरूको मूल विशेषतामाथि पनि प्रहार गरेको छ ।

मोबाइल फोनको प्रवेशले अधिकाशं मानिसहरू इन्टरनेट कनेक्टीभिटीद्वारा बनाईएको व्यक्तिगत दुनियाँमा तल्लीन छन् । हिजोसम्म धार्मिक समारोहहरू त्यस्ता थिए, जहाँ मानिसहरूले मोबाइल फोनलाई अलग राखेर ध्यानपूर्वक बचन सुन्दथे अनि वरपरका मानिसहरूसँग कुराकानी गर्दथे । अब उप्रान्त काभिड–१९ ले गरेको विनाश, मानव संहारको कारण धर्मका समारोहहरू जो धार्मिक अन्र्तक्रियाका लागि प्रभावकारी अवसरहरू थिए । त्यसमा निर्विवाद परिवर्तन आउने निश्चित छ । यो मानव व्यवहारकोएउटा महान् परिवर्तन हुनेछ ।

यदि यो भाईरसको चुनौति तथा खतरा लामो समयसम्म रही रह्यो भने सांगठनिक धर्मका समारोहहरू मोबाइल फोनमा नै सीमित रहने तथा मोबाइल फोन सांगठनिक धर्मका गतिबिधिहरू हेर्ने र आफ्नो प्रतिक्रिया जनाउने उपयुक्त माध्यम हुने निश्चित् देखिन्छ । यसप्रकारको नयाँ व्यवहार जसमा बहुत कम प्रयासको आवश्यकता पर्दछ । यो सजिलैसँग मानिसको बानी व्यवहारमा आउन सक्छ । किनभने परम्परागत व्यवहार धेरै कठिन र अव्यवहारिक पनि छ । परन्तु व्यवहारिक विज्ञानले हामीलाई यस्तो बताउँछ कि कुनैपनि नयाँ कुरा व्यवहारमा आउन मानिसको त्यो नयाँ विषयप्रतिको रूची र त्यसलाई व्यवहारमा ल्याउन गरिएको मानिसको स्वयमसिद्ध प्रयासमा भर पर्दछ । यदि सांगठनिक धर्मका कार्यक्रमहरूमा मानिसको उपस्थिति गराउने प्रयासहरू असफल हुन्छन् भने मानिसको धर्मप्रतिको रूची तथा प्रतिबद्धता अनुपातिक रूपमा क्रमशः घट्दै जानु हो । धर्मका संगठनहरूका लागि यो शुभ लक्षण होईन

प्रतिकृया दिनुहोस

साताको लोकपृय

आज असार २० गते शनिबार, शनिदेवको पुजा गर्दै आजको राशीफल हेर्दा यस्तो हुन्छ फाइदा

Rashi sabibar shanidev

मेष (चु, चे, चो, ला, लि, लु, ले, लो, अ) मन पर्ने वस्त्र, अलङ्कार आदि उपहार पाइने योग छ । स्वादिष्...