दलित आन्दोलन : केटाकेटीले खेल्ने भाडाकुटी खेल जस्तो हो र ?

Shambhu rasali 23 asar 077

रुकुम लगायत नेपालको विभिन्न ठाउँमा जातीयतालाई आधार बनाएर भएको हत्या र त्यसको विरुद्धमा भइरहेको आन्दोलन अहिले सबैको चासोको बिषय बनेको छ । नेपालको राजधानी काठमाडौं भएको हुँदा अन्य जिल्ला तुलनामा यहाँ आन्दोलन बढी हुनु स्वभाविक हो । सबै राजनीतिक दल र जातजातिको आन्दोलनको केन्द्रविन्दु पनि यहि हो । अन्तिम परिणाम दिने आन्दोलन पनि यहीँबाट हुन्छ ।

सचेत नागरिक भएको नाताले आन्दोलनमा सरिक हुनु मेरो पनि कर्तव्य र दायित्व हो । त्यहीँ कारण दलित संघर्ष समितिले आयोजना गर्दै आएको आन्दोलनमा म पनि सहभागी बन्दै आएको छु । आन्दोलनमा केही मात्रामा भए पनि जनजाति साथीहरु हुनुहुन्थ्यो । उहाँहरु नभइदिएको भए आन्दोलन कस्तो र कत्रो हुन्थ्यो ? मलाई अचम्म लाग्छ । आन्दोलनमा नेता र कार्यकर्ता मात्रै भएको महसुस मलाई भयो । जनता नै नभएको आन्दोलनलाई के आन्दोलन ? मेरो मनमा यस्तै कुरा खेल्दै थिए ।

आन्दोलन किन यति कमजोर भयो ? दलित आन्दोलनले किन गति लिन सकेन ? आन्दोलनले किन सच्चा, बहादुर र इमानदार नेता पाएन ? कहिलेसम्म भाडाकुटी खेले जस्तै आन्दोलन गर्ने हो ? दलित आन्दोलनको नेतृत्व गर्ने साहसी नेताको जन्म कहिले हुने ? दलितहरु ज्यूँदो लास जस्तै भएर कहिलेसम्म बाच्नुपर्ने हो ? यस्ता प्रश्नले मेरो मनमा झटारो हान्दै थिए । मसँग झटारोले दिएको पीडा सहनेबाहेक अन्य कुनै विकल्प थिएन । म सहिरहे, सहिरहे । आज त्यही पीडा सहन नसकी पोख्दै छु ।

आन्दोलनले गति लिन र सफल हुन दलित वर्गको भौतिक उपस्थिति, आर्थिक सहयोग र नैतिक समर्थनको अनिवार्य खाँचो छ । आ–आफ्नो ठाउँबाट सबैको सहयोगको अपरिहार्यता छ । तर आन्दोलनमा यी कुरा देखिएन । आन्दोलन बराजुको आदेशलाई शिरोपण गर्दै आगामी चुनावको तयारी जस्तै देखिन्थ्यो । ¥याली विभिन्न दिशाबाट विभिन्न पार्टीको झण्डाले सिगारेको विवाह मण्डप जस्तै देखिन्थ्यो । विवाहमा बेहुलीलाई राम्रा राम्रा कपडाले सजाएजस्तै आ–आफ्नो ब्यानरले आन्दोलकारी सजिए जस्तै देखिन्थे । विवाहमा हुने फोटो सेशन जस्तै आ–अफ्नो ब्यानरमा फोटो लिन सबै ब्यस्त र मस्त देखिन्थे । त्यो कुराबाट म पनि अछूत हुन सकिनँ । ‘जसो जसो बाहुन बाजे, उसो उसो स्वाह’ भन्ने सुत्र मैले पनि लागू गरिरहेँ ।

आन्दोलनको नेतृत्व गर्ने नेताहरु मालिकको इमानदार सेवक जस्तै आ–आफ्नै पारामा व्यस्त देखिन्थे । कोही कोही त महामहिम नेताकै चुरिफुरीमा देखिन्थे । म उनीहरुलाई देखेर छक्क परिरहेको थिएँ । मलाई लागिरहेको थियो, यस्तो आन्दोलन र यस्ता नेताबाट के दलित आन्दोलन सफल हुन्छ ?

माथिकै कुराबाट प्रष्ट हुन्छ । आन्दोलन नाम मात्रको आन्दोलन थियो । आन्दोलन प्रचारमुखी र चुनावमुखी थियो । आन्दोलन प्रतिपक्षी पार्टीको थियो । आन्दोलन दलितको थिएन, वर्गको थिएन । थियो भने नेपाल सरकार पक्षका दलितहरु किन आएनन ? आन्दोलन किन कमजोर भयो ? यो विषयमा चर्चा गर्न जरुरी छ ।

केही सवाल जवाफ
आन्दोलन दलित वर्गको हित र अधिकार स्थापित गर्न केन्द्रित हुनुपर्छ । दलितलाई जातीय विभेदबाट मुक्ति गराउने उद्देश्यले अहिलेसम्म दलितकै नेतृत्वमा आन्दोलन भएको देखिँदैन । विभिन्न पार्टीको झोला भिरेर दलितको सवालमा आवाज उठे पनि ति आन्दोलन दलित कै लागि थिएन । आन्दोलन दलित कै लागि नभएको हुँदा जन सहभागीता कमी आएको देखिन्छ । दलितले दलितकै लागि गरेको आन्दोलनमा सबै उमेर समुहका मानिसको सहभागिता हुनुपर्ने हो । तर त्यसको लागि आन्दोलन हाम्रो हुनुपर्छ । व्यानर हाम्रो हुनुपर्छ । आन्दोलनमा राष्ट्रिय झण्डा हुनुपर्छ । हाम्रो आन्दोलन हाम्रो लागि हुनुपर्छ । यस्तो भए मात्र घर–घर र बस्ती–बस्तीबाट आम दलित आउने छन् ।

अहिलेका दलित नेता र कार्यकर्ताहरु लगाम लगाएको घोडा जस्तै पार्टीको अधिनमा छन् । उनीहरु आफ्नो दलको निर्णयअनुसार चल्न बाध्य छन् । अवसर गुम्ने डरले, आफ्नो वर्गको पक्षमा खुलेर बोल्ने आँट गर्दैनन् । बास्तव मै आन्दोलनलाई अगाडी बढाउने र हाम्रो हकहितको स्थापना गर्ने हो भने ‘दल र दलित’ मध्ये कुन रोज्छौ भन्दा म आफ्नो वर्ग रोज्छु भन्ने नेता दलित आन्दोलनले खोजेको छ । बेलाबेलामा हुने खहरे आन्दोलन पार्टीको आदेशअनुसार भएका छन् । रुकुमलगायत विभिन्न ठाउँमा भएका हत्याको विरोधमा गरिएको आन्दोलनमा विभिन्न पार्टीको झण्डा देखिनुले आन्दोलन पार्टीको प्रचार गर्न गरिएको हो कि वर्गीय मुक्ति र न्यायको खातिर गरिएको हो भन्ने कुरा बुझ्न गाह्रो छ ।

आन्दोलन सफल हुन आवश्यक्ताअनुसार भौतिक र नैतिक दुबैको आवश्यक्ता पर्छ । आन्दोलनमा प्रतिपक्षी दलका कार्यकर्ता मात्र देखिनु र सरकार सञ्चालनमा रहेका पार्टीको उपस्थितिति नहुनु नै जन विस्वासको कमी हो । आन्दोलनमा उपस्थिति नहुनेहरु आन्दोलन सफल बनाउनेभन्दा विफल बनाउनेतिर उन्मुख हुन्छन् । उनीहरुको भौतिक र नैतिक कुनै सहयोग हुँदैन । यीनै कारणहरुले दलित आन्दोलन अहिलेसम्म हुन सकेको छैन ।

आन्दोलनबाट हुनसक्ने क्षतिको व्यवस्थापनको कमीको कारण दलितहरु आन्दोलनमा आउन हच्किएका हुन सक्छन् । आन्दोलनमा हात भाँचियो, खुट्टा भाँचियो या अन्य ठूला जोखिमलाई न्यूनीकरण गर्ने योजना नबन्नु नै आन्दोलनमा सहभागिताको कमी हुनु हो । अर्को कुरा कुनै पनि कार्यका लागि आर्थिक पक्षले ठूलो भुमिका खेलेको हुन्छ । त्यो कुरा नहुँदा जन सहभागीतामा कमी हुन्छ । भौतिकरुपले उपस्थिती हुन नसक्नेहरुले धेरै थोरै आर्थिक सहयोग गरेर कोष बनाउन सक्ने हो भने आन्दोलनले पक्कै गति लिने छ ।

आन्दोलनमा जनसहभागिताको लागि सपना देखाउने नेताको आवश्यक्ता पर्छ । जबसम्म आन्दोलनको औचित्यको बारेमा जनता सचेत हुँदैनन्, तबसम्म उनीहरु आन्दोलित हुँदैनन् । आन्दोलनको महत्व र त्यसबाट आउने लाभको बारेमा सपना देखाउने नेता नभएको कारण दलित आन्दोलन हुन सकेन ।

आन्दोलनलाई सफल बनाउन आवश्यक्ताअनुसार प्राणसम्म त्याग्न सक्ने लिडरको आवश्यक हुन्छ । त्यस्ता लिडर दलित आन्दोलनले पाउन सकेन । यदि आन्दोलनलाई उत्कर्षमा पु¥याएर अधिकार लिने हो भने जेलनेल, अंगभंग र बलिदानसम्म दिन सक्ने नेताहरुले मात्र जनसहभागिता गराउन सक्ने छन् । जबसम्म यस्ता व्यक्ति भेटिँदैन, तबसम्म आन्दोलनले उचाई लिन सक्दैन ।

प्रतिकृया दिनुहोस

साताको लोकपृय

आज साउन २४ गते शनिबार, शनी भगवानको दर्शन गर्दै हेर्नुस् आजको राशीफल

Rashi sabibar shanidev

मेष (चु, चे, चो, ला, लि, लु, ले, लो, अ) आँटेका काम बन्ने सङ्केत छैन । मुख्य काममा बाधा हुने देखिन...