यस्तो छ ‘... खुर्पाको बिड’झै बनेको भित्रीकोट दरबारको ‘भित्री’ कथा

Vitrikot darbar 2 15

प्युठान । नेपाल एकीकरण हुनु अघिको ऐतिहासिक कालखण्डसँग जोडिएको भित्रिकोट तत्कालीन चन्दवंशी राजाहरुले राज्य गर्ने थलो थियो । भित्रीकोट राज्य, चौबिसे राज्यअन्तर्गतको शक्तिशाली मानिन्थ्यो । अहिले ‘जान्नेलाई श्रीखण्ड, नजान्नेलाई खुर्पाको बिड’ भनेजस्तै भएको भित्रीकोट दरबार । 

विसं १९९० सालमा आएको विनासकारी भूकम्पले यसको जग हल्लाई मात्रै दिएन, यसको रुप रेखा नै मेटिदियो । प्रवेशद्वार भताभुङ्ग छ । पाकेका इट्टा र ढुङ्गाहरू छरपस्ट देखिन्छ । क्षेत्रपाल मन्दिरको पश्चिम पट्टी भागमा काठको मौलो जस्तो निकै पुरानो खालको मौलो ढुंगाको कापमा अडाइएको छ ।

जिल्लाको पहिलो नगरपालिका हो प्युठान नगरपालिका । यही छ यो भित्रीकोट दरबारका भग्नावशेषहरु । र, यो भग्नावशेष सीमित व्यक्तिका लागि सेल्फी खिच्ने र टाइम पास गर्ने स्पट मात्रै बनेको छ ।

यो ऐतिहासिक दरबार हो । यहाँ दैनिक हजारौं मानिसको आवातजावत हुनुपर्ने हो । नगरपालिकाको प्रमुख आय स्रोत बन्नुपर्ने हो । तर बिडम्बना, यो नामको मात्र ऐतिहासिक बनेका छ । स्थानीय सरकार र यसका जनप्रतिनिधिहरुका लागि यो ‘जान्नेलाई श्रीखण्ड, नजान्नेलाई खुर्पाको बिड’झै बनेको छ ।

भुरे टाकुरे राजाको पालामा बनेको यो दरबार करिब पाँच रोपनी जग्गामा फैलिएको छ । यो दरवार चारैतिरबाट पर्खालले घेरिएको छ । झण्डै डेढ सय मिटर लामो सिँढी र भ¥याङ छ । राजाहरुले दरबारको सुरक्षाका लागि बनाएका हुन् । सिँढी छिचोलेर गेटबाट भित्र छिरेपछि भित्रीकोटको प्रशासनिक भवनको भग्नावशेष देख्न सकिन्छ । दरबार क्षेत्रको वरिपरि ९ स्थानमा सेन्ट्री राखिएको भग्नावशेष देखिन्छ ।

दरबार भएको चार सुरहरू यीनै हुन् । पूर्वतर्फ भ्यु टावरको रूपमा सिमेन्टको पर्खालले छेकेर बनाइएको छ । घरको किल्ला वरपर खन्दा मानव कंकालहरू भेटिएकोले उत्खनन् रोकिएको छ ।

सुस्त प्रयास
भित्रीकोटको पर्यटन प्रर्वद्धनका लागि प्यूठान नगरपालिकाले पहल थालेको छ । भित्रीकोट क्षेत्रमा रहेका १७ मुख्य गन्तव्यलाई आधार मानेर भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा जोड दिएको छ । रकतेपोखरी, रानी गुफा, रानी बगैंचा, खुलखुले डाँडो, रकगाडेन, दरबार क्षेत्र, थानाकोट, मुख्य भित्रीकोट क्षेत्र यहाँका पर्यटकीय गन्तव्य हुन् ।

योजना चाँही ठूलो छ । यसलाई जिल्लाकै नमुना पर्यटकीय सम्पदाको रुपमा नै स्थापित गर्ने योजना पनि छ । तर, वर्षाैदेखि सरकारी नजरमा नपरेका कारण यो योजना ‘आकासको फल’ झै भइरहेको छ ।

यहाँ सम्भावनै सम्भावना छ । यसलाई समयमै पुनर्निर्माण सक्ने हो भने हजारौं पर्यटक भित्र्याउन सकिन्छ । तर, सरकारी काममा हुने ढिलासुस्ती कोरोना कहरले झन निर्माणको गति नै रोकिएको छ ।

अहिलेसम्म १४ करोडको लागतमा डिपिआर भएको छ । सोही रकमबाट१० लाख खर्च गरेर उत्खनन कार्य भइरहेको छ भने ४० लाख पैदल मार्ग र १० लाख रकम खर्च गरेर गार्डेन निर्माण लगायतका काम भइरहेको प्युठान नगरपालिकाका प्रवक्ता लक्ष्मीप्रकाश राजभण्डारी बताउँछन् ।

उद्योग, पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्रालयले थप ५ लाख रुपैयाँ बिनियोजन गरेपछि दरबारको पुनर्निर्माणका लागि ठेक्कासमेत दिइएको छ । ठेक्का सम्झौताअनुसार आगामी असार अन्तिम सातासम्म पुनर्निर्माण सक्नुपर्छ ।

तर बिडम्बना, चैत ११ गतेदेखि जारी लकडाउन अझैं सकिने सम्भावना नरहँदा भित्रीकोट दरबारको पुनर्निर्माणको काम पनि थाँती रहने निश्चित छ ।

भित्रीकोटको इतिहास खोतल्दा
पाल्पादेखि पश्चिम क्षेत्रका चौबिसे राज्यहरुमध्ये प्युठान राज्य शक्तिशाली मानिन्थ्यो । यसको राजधानी भित्रीकोट थियो । यहाँ मध्यकालमा सिंह राज परिवारले शासन चलाएको मानिन्छ भने त्यसपछि मगर जाट राजा र सो पश्चात् चन्द वंशीय राजाहरूले शासन गरेको पाइन्छ । सदरमुकाम नजिकै मल्ल राजा, उदयपुर कोटमा ब्राह्मण अधिकारी राजा भए । भनिन्छ जोसँग सैन्य शक्ति नै थिएन ।

चन्द्रबंशी राजाको राजधानी भित्रीकोटमा तत्कालीन राजा थिए । त्यहीँबाट प्युठानको राजकाज चल्थ्यो । त्यो बेलासम्म प्युठान राज्यको प्रशासनिक, न्यायीक र आर्थिक अधिकार दरबारमा केन्द्रित रहेको डा. गितु गिरीले लेखेको पुस्तक ‘प्यूठान राज्यको इतिहास’ मा उल्लेख गरिएको छ ।

विसं. १८४३ मा दामोदर पाण्डेको नेतृत्वमा आएको गोर्खाली फौजले हमला गरेर भित्रीकोटलाई नेपाल राज्यमा गाभेको थियो । तत्कालीन चन्द वंशीय राजाहरु युद्ध हारेपछि ती फौज भित्रीकोट छाडेर रोल्पाको क्यूरीमा सरेको इतिहास पाइन्छ ।

भित्रीकोटमा १४ राजाले राज्य गरेका थिए । यहाँको प्रथम राजा लटराज तथा १४ औं राजा रुद्रप्रताप चन्दराज हुन् ।

कला नै कला
दरबारको पश्चिमपट्टि भागमा क्षेत्रपाल मन्दिर र खडगथान पनि छ । क्षेत्रपाल मन्दिरमा बुट्टेदार कलात्मक टुँडालहरू पनि छन् । ती टुँडालहरूलाई हेर्दा त्यति बेलाको कलाहरू काठमाडौँ उपत्यकामा मन्दिरको टुँडालहरू भन्दा कम कलात्मक छैनन् । साना ठुला घण्टहरू पनि छन् । एकदमै पुरानो घण्टको केही भाग फुटेर टुटेको देखिन्छ ।

यहाँ रहेको सबैभना पुरानो घण्ट विसं. १८१४ मा कुवापानीका मनबिर डिठ्ठा खड्काले चढाएका थिए । खड्काकै नातिले चढाएको घण्ट पनि यहाँ छ । खड्गथानभित्र पस्दा एउटा सो स्वकेश छ । सो स्वकेशमा एउटा दमाह (बाजा र नगरा) राखिएको छ । भित्रपट्टी अर्को ढोका खोलेर हेर्दा पुराना तरबार, ढुङ्गे हतियार, चुप्पी, खुकुरी जस्ता हतियारहरू देखिन्छ ।

चाँदीको जलप र सुनको जलप लगाइएका ती हतियारहरू तत्कालीन शासकहरूले प्रयोग गरिएको भनिँदो रहेछ । त्यहाँ विभिन्न किसिमका हात हतियार, ढाल, तरबार, तोपगोला, बन्दुकहरू पनि थिए रे । तर अहिले ती सामाग्रीहरू हिनामिना भएको दरबारका डालबहादुर थापा बताउँछन् ।

दरबारको भग्नावशेष, भत्किएका पुराना पर्खाल, दरबारको नजि कै राजाले पानी पिउन बनाएको पोखरी, चाँदी लेपन गरिएका हातहतियार अहिले अवशेषका रुपमा देखिन्छ ।

तरबार, भाला, चुपी लगायतका हतियार र मन्दिरको खड्कथानको जीर्णोद्धारपछि पुनः मन्दिरमै लिएर राखिएको छ । क्षेत्रपाल मन्दिर र खड्गथान मन्दिरभन्दा झन्डैँ १ सय मिटर तल सिद्धेश्वरी गुफा रहेको छ । सो गुफाको बाटो हुँदै तत्कालीन शासकहरू गोप्य रूपमा झिमरुक नदीमा स्नान गरी सोही बाटो हुँदै फर्किने गरेको किम्बदन्ती छ ।

भित्रिकोट दरबार पुग्नुभन्दा २ सय मिटर तल रकते पोखरी पनि छ । तत्कालीन शासकहरूसँग हमला गर्न जाँदा आफ्ना बैरीहरूलाई खुँडा तरवारको सहायताले परास्त गर्दा त्यस्ता शत्रुहरूको रगत बगेर त्यही पोखरीमा संलिएकाले त्यसलाई रकतेपोखरी भन्ने गरिएको हो भन्ने किम्बदन्ती छ ।

हेरालुकै भरथेग
प्यूठान –७ का ७९ वर्षीय ढालबहादुर थापामगरको उमेरले नेटो काटिसकेको छ । अर्थात् ७९ वर्ष पुगिसके । बुढ्यौलीले ढाड कुप्रो परिसकेको छ ।
शरीरमा तागत छैन । तैपनि उनी सडक छेउमा कहिले झारपात उखेलिरहेका भेटिन्छन् भने भत्किएको सडकमा ढुंगामाटो लगेर टालटुल गरिरहेका भेटिन्छन् । यो उनको दैनिकी नै बनेको छ । उनकै भरमा भित्रीकोट दरबार चलेको छ ।

भित्रीकोट शक्तिको पीठ पनि भएकोले नका सन्तानले धेरै पहिलेदेखि पूजापाठ गर्ने र हतियारहरुको संरक्षण गर्ने गर्दै आएका थिए । त्यो भूकम्पले दरवार ढलायो । त्यसपछि यहाँका हातहतियार पनि गायब बनाइन थाल्यो । कसैले पनि ख्याल गरेनन् । दरबारको अस्तित्व मेटिन थालेपछि संरक्षणको जिम्मेवारी उनको सन्तानलाई आएको थियो ।

भित्रीकोट दरबारको छेउमै सानो झुपडी छ । त्यही उनी बास बस्छन् । यो ऐतिहासिक दरबार हेर्न मान्छेहरु आउने जाने गरिरहन्छन् ।

नेपाल एकीकरण हुनुअघिको ऐतिहासिक कालखण्डसँग जोडिएको भित्रिकोट तत्कालीन चन्दवंशी राजाहरुले राज्य गर्ने थलो थियो । भित्रीकोट राज्य, चौबिसे राज्य अन्तर्गतको शक्तिशाली मानिन्थ्यो । विसं १९९० को ठूलो भुकम्पले यो दरबार भत्कियो । जो अहिले भग्नावशेषमा बदलिएको छ । अहिले भग्नावशेष दरबारको रेखदेख थापामगरले गरिरहेका छन् ।

डालबहादुरको परिवारले तीन पुस्तादेखि दरबार रेखदेख गर्थे । उनका बाउबाजेले पनि हेरालुको काम गरे । अहिले डालबहादुर आफैँले दरबारको हेरचाह र संरक्षणको काम गर्दै आएका छन् ।

 

प्रतिकृया दिनुहोस

साताको लोकपृय

आज असार २० गते शनिबार, शनिदेवको पुजा गर्दै आजको राशीफल हेर्दा यस्तो हुन्छ फाइदा

Rashi sabibar shanidev

मेष (चु, चे, चो, ला, लि, लु, ले, लो, अ) मन पर्ने वस्त्र, अलङ्कार आदि उपहार पाइने योग छ । स्वादिष्...